दैव भाग आहे

गालगागा गालगागा गालगाल गागा

का मनी या मत्सराची सुप्त आग आहे
जे मिळाले ना मला तो दैव भाग आहे

या अपेक्षा तु कशाला ठेवतोस वेड्या
त्रास मोठा हा जिवाला प्रेम रोग आहे

रात्र सारी जागलो मी ,पावसात जेव्हा
जे गळाले छत घराचे कर्मभोग आहे

बेसुर बेताल सारे गीत मैफिलीचे
दुःख ना गीतात सार्या फोल राग आहे

कि विणावे मी कितीदा विस्कटून धागे
अर्थ ना नात्यात काही जिर्ण ताग आहे

पाजले मी दूध ज्याना अंगणात माझ्या
ते विषारी पाहिले मी घोर नाग आहे

प्राण बाकी आहे

संपलेलो आज नाही प्राण बाकी आहे
हारलेलो खास नाही प्रण बाकी आहे

संकटांच्या वादळानो मोडलो मी नाही निश्चयाचा त्यात मोठा त्राण बाकी  आहे

सोडले मी जाहले जे  खंत थोडी होती
शब्दबाणांचे तुमच्या त्या व्रण बाकी आहे

उत्तरे  देणार  साचे वेळ येता माझी
आत माझ्या सह्यतेचा बाण बाकी आहे

वाचुनीया ग्रंथ मोठे,ज्ञान कोणा झाले
अनुभवाचे फक्त येथे ज्ञान बाकी आहे

बाजी©

सवाल होते

जीवनास शोधले ना ,भोवती सवाल होते
एकटेच संगरी या,श्वासही हलाल होते

काय ही वरात माझी,चालली नको तिकडे
ऐकतेय कोण माझे, धुंद ते खुशाल होते

अंत पाहिला कधी मी ,हात दाखवून जेव्हा
सापडे न मृत्यु हाती, सर्व ची निहाल होते

सावलीत काय नाही, कोणतीच आज  छाया
झाड वाळलेलं काही,अंग जे बकाल होते

फार पावसात  होतो, झूकवून मान मी हा
लपवित अश्रु माझे,थेंब हे रुमाल  होते

श्लेष अलंकार

श्रुत्यैकयानेकार्थ प्रतिपादन श्लेषः (पण्डितराजकृत लक्षण)

एकच शब्द वाक्यात दोन अर्थांनी वापरल्याने जेव्हा शब्दचमत्कृती साधते तेव्हा श्लेष अलंकार होतो.

एक प्रयत्नौच्चार्यानाम् तच्छायाम् चैव विभ्रताम्
स्वरितादिगुणैर्भिन्नैबन्धः श्लिष्टमिहोच्यते (भट उद्भट)
अर्थात ,
एकाच प्रयत्नाने उच्चार करताना केवळ स्वर भिन्नतेमुळे एकमेकांची छाया असणार्या शब्दांच्या योजने मुळे श्लिष्ट अलंकार होतो

भामह आणी उद्भटाने श्लेष साठी श्लिष्ट हा शब्द वापरलेला

उदा :

सूर्य उगवला झाडीत...
झाडूवाली रस्ता झाडीत...
शिपाइ गोळ्या झाडीत...
अन् वाघहि तंगड्या झाडीत...
राम गणेश गडकरीकृत हे एक "झाडीत" या शब्दावरील श्लेषाचे उदाहरण

श्लेषालंकाराचे  दोन मुख्य प्रकार

शब्द श्लेष आणी अर्थश्लेष

*शब्दश्लेष*
भिन्न उच्चार असणारे  भिन्न अर्थ असणारे शब्द संधी मुळे किंवा एकसलग उच्चार करण्यामुळे सारखेच उच्चारले जातात  तो शब्दश्लेष अलंकार होतो

शब्दश्लेष चे दोन प्रकार पडता

*अभंग श्लेष*
जेथे शब्द न तोडता म्हणजे एकच शब्द दोन अर्थाने वापरलेला असतो तेथे सभंग श्लेष अलंकार होतो
उदा,
१)मिञाच्या उदयाने सर्वांनाच आनंद होतो
२)हे मेघा, तू सर्वांना जीवन देतोस.

या वाक्यामध्ये मिञ चाअर्थ दोस्त किंवा सुर्य आणी दुसर्या उदाहरणात
जीवन शब्दाऐवजी पाणी आणी आयुष्य यात एक शब्द  दोन अर्थाने शब्द वापरण्यात आलेले म्हणून हा अभंग श्लेष होतो
*सभंग श्लेष*
सभंग श्लेष मध्ये भिन्न अर्थाचे शब्द केवळ उच्चारामुळे सारखे वाटतात 
जसे कि
उदा :

श्रीकृष्ण नवरा मी नवरी
शिशुपाल नवरा मी न-वरी

यात वेगळ्या अर्थाचे दोन शब्द केवळ  उच्चारामुळे सारखे वाटतात म्हणून येथे सभंग श्लेष अलंकार होतो .

कुस्करू नका ही सुमने
जरी वास नसे तिळ यांस,
तरी तुम्हांस अर्पिली सु-मने

ते शीतलोपचारे जागी झाली ,हळूच मग बोले
औषध नलगे मजला,औषध नल-गे मजला, परिसुनि माता 'बरे' म्हणूनी डोले

हा शब्दश्लेष सभंग आणि अभंग असा द्विविध असून अर्थालंकारच असतो.” असे उद्‌भटानुयायी लोकांचें म्हणणें.
“हे दोन्हीही शब्दालंकारच; कारण यांच्यांत शब्द बदलतां येत नसल्यानें अन्वय व व्यतिरेक या प्रमाणांनीं येथील अर्थ शब्दावरच अवलंबून आहे, हें सिद्ध होतें. आतां श्लेषाचा तिसरा प्रकार मात्र अर्थालंकार मानला पाहिजे, कारण तो केवळ अर्थावरच अवलंबून आहे”

अर्थश्लेष
वाक्यात दोन अर्थ असणाऱ्या शब्दाबद्दल दुसऱ्या अर्थाचा शब्द ठेवल्यास श्लेष कायम राहिला तर त्यास अर्थश्लेष म्हणतात अन्यथा त्यास शब्दश्लेष म्हणतात.

उदा :

तू मलिन, कुटिल, नीरस जडहि पुनर्भवपणेहि कच साच

या आर्येतील मलिन, कुटिल, नीरस जड हे शब्द बदलून त्याच अर्थाने दुसरे शब्द वापरले तरी श्लिष्ट नाहीसा होत नाही.

श्लेष अलंकारामध्ये श्लेष चमत्कृतीमुळे इतर अलंकारांची प्रतिभा उत्पन्न होते अशा ठिकाणी
श्लेष प्रधान व इतर अलंकार  सहायक  मानावा असे उद्भट सांगतो

संदर्भ,
भामहकृत काव्यालंकार ..देवेंद्रनाथ शर्मा
उद्भट कृत काव्यालंकार सारसंग्रह
अलंकार कौमुदी..परमेश्वरानंद
रसगंगाधर
अलंकार चंद्रिका ,गणेश गोरे

बाजी©®
omkarpandav.blogspot.com

यमक अलंकार

यमक अलंकार आणी त्याचे उपप्रकार .

यमक
तुल्यश्रुतीनां भिन्नानामनिधैर्येः परस्परम् ।वर्णानां यः पुनर्वादो यमक तन्निगद्यते । । १७

अर्थात,
ऐकायला सारखैच परंतु वेगवेगळ्या अर्थाच्या शब्दांच्या
पुन्हा पुन्हा वापराने काव्यात जी नादमधुरता निर्माण होते तो यमक ...(काव्यालंकार)भामह

उदा. अरे रावणा राज्य गंभीर केले
      सीते सारिखे रत्न चोरोनी नेले
या केले ,नेले हा यमक आहे .
*उपप्रकार*
यमकाचा काव्यात नेमका कोणत्या ठिकाणी
वापर केलेला आहे यावरुन उपप्रकार  पडतात
यमकाचे उपप्रकार बरेच मानले जातात
परंतु भामहांनी पाचच मानले ते पुढीलप्रमाणे
१)आद्य यमक
२)मध्यान्त यमक (पुष्य यमक
३)पदाभ्यास (अन्त्य यमक)
४)आवली (पंक्ती वा शृंखला यमक)
५)समस्तपाद यमक(सर्वान्त्य यमक)

आद्य यमक-
प्रत्येक पदारंभी(चरणांरंभी ) वर्णांची पुर्नआवृत्ती होत असल्यास आद्य यमक होतो
उदा.
सजनी सजनी ले वसन,भूषन भूष न अंग
रजनी रज नीकी चली,अली अली लै संग

नको रे मना क्रोध हा खेदकारी
नको रे मना काम नाना विकारी

२)मध्यान्त्य यमक  (पुष्य यमक)
पदांच्या मध्य स्थानी आणी शेवटी  सारखीच शब्द आवृत्ती होत असेल तर मध्यान्त्य यमक होतो
उदा.
सुसंगति सदा घडो, सुजनवाक्य कानी पडो
कलंक मतिचा झडो, विषय सर्वथा नावडो.

३)पदाभ्यास (अंत्य यमक)
दोन वा तीन पदा शेवटी येणार्या यमकास अंत्य यमक म्हणतात .
उदा ,
मधुयामिनि नीललता
हो गगनीं सुमयुता
धवलित करि पवनपथा
कौमुदि मधुमंगला - १

दिव्य शांति चंद्रकरी
आंदोलत नीलसरी
गिरिगिरिवरि तरुतश्वरि
पसरी नव भूतिला - २
 

आवली (पंक्ती यमक)
कोणत्याही निश्चित स्थानी नसले तरी काव्यात वारंवार येऊन जे पदलालित्य निर्माण होते तो आवली(पंक्ती यमक) होतो

उदा

१)तालन पै ताल पै तमालन पै मालन पै

२)घनन् घनघोर चतुरंग भूप छत्रपती
खड्ग विखंडकारी म्लेंछ अरि छत्रपती

५) समस्त पाद यमक
सर्व चरणांती एकच यमक येत असेल तर तो सर्वान्त्य यमक होतो
गणाधीश जो ईश सर्वा गुणांचा ।
मुळारंभ आरंभ तो निर्गुणाचा ॥
नमूं शारदा मूळ चत्वार वाचा ।
गमू पंथ आनंत या राघवाचा ॥ १ ॥

मना सज्जना भक्तिपंथेची जावे ।
तरी श्रीहरी पाविजेतो स्वभावे ॥
जनीं निंद्य ते सर्व सोडूनी द्यावे ।
जनीं वंद्य ते सर्व भावे करावे ॥ २ ॥

संदर्भ,
भामह कृत काव्यालंकार
भाष्यकार , देवेंद्रनाथ शर्मा

बाजीराव पांडव राक्षसभुवनकर ©
omkarpandav.blogspot.com